W dniu 15 listopada 2023 r. wchodzi w życie nowelizacja kodeksu cywilnego wprowadzona Ustawą z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2023.1615 z dnia 2023.08.14) dotycząca między innymi zmian w prawie spadkowym. Nowe przepisy wprowadzają dodatkowe przypadki niegodności dziedziczenia, zmiany w przepisach dotyczących kręgu osób powołanych do spadku z ustawy, jak również postulowane przez praktykę zmiany w zakresie terminu oświadczenia o przyjęciu i odrzuceniu spadku.

Niegodność dziedziczenia

Zgodnie z obecnym brzmieniem art.  928 §1 k.c. spadkobierca może być uznany za niegodnego dziedziczenia w trzech enumeratywnie wskazanych przypadkach, jeżeli:

1. dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
2. podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
3. umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego.

Uznanie przez sąd za niegodnego dziedziczenia powoduje, że taka osoba jest wyłączona od dziedziczenia i traktuje się ją tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Uznania spadkobiercy za niegodnego może żądać każdy, kto ma w tym interes. Z żądaniem takim można wystąpić w ciągu roku od dnia, w którym dowiedziało się o przyczynie niegodności, nie później jednak niż przed upływem lat trzech od otwarcia spadku

W nowelizacji kodeksu cywilnego, która wejdzie w życie od dnia 15 listopada 2023 r., ustawodawca wprowadził nowe przesłanki, w oparciu o które sąd może uznać daną osobę za niegodną dziedziczenia. Są to:

1. uporczywe uchylanie się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową;
2. uporczywe uchylanie się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.

Przedmiotowe zmiany znacząco rozszerzają katalog osób, które można uznać za niegodne dziedziczenia. Co istotne również, nowa przesłanka opisana w pkt 2 powyżej, nie jest ściśle określona i pozostawia pewną uznaniowość w ocenie, czy spadkodawca uchybił swoim obowiązkom w taki zakresie, że możliwe jest uznanie go za osobę niegodną dziedziczenia.

Krąg osób powołanych do spadku z ustawy

Zmiany w przepisach dotyczących dziedziczenia ustawowego dotyczą przypadku, gdy powołani do dziedziczenia są dziadkowie spadkodawcy. Do tej pory art. 934 §2 k.c. stanowił, że jeżeli któreś z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. Od 15.11.2023 r. przepis ten będzie ograniczał krąg zstępnych, którzy mogą dziedziczyć po spadkodawcy w przypadku, gdy którykolwiek z dziadków nie dożyje otwarcia spadku. Wówczas udział, jaki by mu przypadał, przypadnie jego dzieciom w częściach równych. Jeżeli dziecko któregokolwiek z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. W ten sposób ustawodawca ograniczył krąg spadkobierców ustawowych, gdyż wyłączeni od dziedziczenia będą dalsi zstępni dziadków spadkodawcy, czyli potocznie mówiąc „cioteczne lub stryjeczne wnuki” i dalsze pokolenia.

Oświadczenie o przyjęciu i odrzuceniu spadku

Obecne przepisy stanowią, iż oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Wykładnia powyższego przepisu budziła w praktyce wątpliwości. Pierwsza dotyczyła kwestii, jak należy rozumieć dowiedzenie się przez spadkobiercę o tytule jego powołania. Druga wątpliwość skupiała się wokół sposobu obliczania terminu do złożenia oświadczenia w tych wypadkach, gdy jest ono składane przez przedstawiciela ustawowego spadkobiercy niemającego pełnej zdolności do czynności prawnych. Bowiem taki spadkobierca, zanim przyjmie spadek wprost lub go odrzuci, musi uzyskać zgodę wyrażoną w postanowieniu sądu opiekuńczego.

W związku z wątpliwościami dotyczącymi liczenia biegu terminu na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, nowelizację przepisów w tym zakresie należy ocenić pozytywnie. Po zmianach bowiem do zachowania terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wystarczające będzie złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie tego oświadczenia. Dodatkowo, jeżeli złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku będzie wymagało zezwolenia sądu, bieg terminu ulegnie zawieszeniu na czas trwania tego postępowania.