29 listopada 2023 r. Sąd Najwyższy w sprawie o sygn. akt III UZP 3/23 podjął uchwałę mającą moc zasady prawnej, w której stwierdził, że ZUS, nie negując tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, jest uprawniony do weryfikacji podstawy wymiaru składek na te ubezpieczania w sytuacji, gdy w początkowym okresie prowadzenia działalności ubezpieczony deklaruje podstawę wymiaru składki, której wysokość nie ma odzwierciedlenia w przychodach, zaś w kolejnych miesiącach realizuje się ryzyko socjalne, którego wystąpienie było pewne w momencie rozpoczęcia działalności gospodarczej.

Dotychczasowe orzecznictwo w sprawie kwoty deklarowanej przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność jako podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne było korzystne dla matek prowadzących działalność gospodarczą

Do tej pory orzecznictwo wskazywało, iż ZUS nie jest uprawniony do kwestionowania kwoty zadeklarowanej przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność jako podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, jeśli mieści się ona w granicach określonych ustawą z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Wskazać można chociażby uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2010 r. wydaną w sprawie o sygn. akt II UZ 1/10, która była pomocnym argumentem w sporze z Zakładem Ubezpieczeń Społecznym. Przyjmowało się, że ustawa nie nakłada żadnych ograniczeń w tym zakresie, a zatem deklarowanie wyższych składek jest dopuszczalne.

Przepisy ustawy nie precyzują, w jakich sytuacjach można deklarować wyższą niż minimalna podstawę wymiaru składek…

… a jednak Sąd Najwyższy w najnowszej uchwale stanął na stanowisku, że kobieta będąca w ciąży, która deklaruje podstawę wymiaru składek wyższą niż minimalna, nie jest do tego uprawniona. Uchwała wydaje się być sprzeczna z obowiązującymi przepisami, które nie nakładają żadnych ograniczeń na przedsiębiorców w kwestii deklarowanej podstawy wymiaru składek. Trudno ocenić, co przesądziło o podjęciu uchwały, która uderza w przedsiębiorcze kobiety będące matkami. Być może sporządzone w tej sprawie uzasadnienie uchwały doprecyzuje, z czego wynika taka interpretacja zapisów ustawy.

Pytanie zadane Sądowi Najwyższemu w sprawie o sygn. akt III UZP 3/23

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2023 r. odpowiadała na zagadnienie prawne: Czy organ rentowy w przypadku podjęcia pozarolniczej działalności przez ubezpieczonego, nie negując tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, jest uprawniony do weryfikacji podstawy wymiaru składek na te ubezpieczenia w sytuacji, gdy w początkowym okresie prowadzenia tej działalności ubezpieczony deklaruje podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, której wysokość nie ma odzwierciedlenia w przychodach, zaś w kolejnych miesiącach realizuje się ryzyko socjalne, którego wystąpienie było pewne w momencie rozpoczęcia działalności gospodarczej (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 83 ust. 1 pkt 1 i 3 w związku z art. 41 ust. 12 i 13, art. 68 ust. 1 oraz art. 86 ust. 1 i 2 w związku z art. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz. U. z 2022 r. poz. 1009)?

Sąd Najwyższy stoi po stronie ZUS w sporze z matkami prowadzącymi działalność gospodarczą

Przyjęcie, iż ZUS ma możliwość kwestionowania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, jeśli nie ma ona odzwierciedlenia w przychodach, a w bliskiej przyszłości realizuje się ryzyko socjalne, którego wystąpienie było pewne w momencie rozpoczęcia działalności gospodarczej, może mieć znaczący wpływ na wszystkie obecnie toczące się postępowania sądowe, w których ZUS zakwestionował zadeklarowane przez matki prowadzące działalność gospodarczą podstawy wymiary składek. Nie jest też wiadome, czy nie rozpocznie to fali nowych kontroli ze strony Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.